مناهل العرفان « 1 » و دكتر محمود راميار در تاريخ قرآن « 2 » ( 1364 ش ) . از آن جا كه ما در صدد تأييد نظريهء توقيفيت ترتيب تمام سوره‌هاى قرآن هستيم ، بيشتر روال بحث خود را از افكار و نظريهء آية اللّه خويى در تفسير البيان گرفته‌ايم « 3 » و مديون رهنمودهاى ايشان هستيم . معمولا هر جا ايشان سخنى داشته باشند نقل مىكنيم و هر جا نكته‌اى لازم باشد ، اضافه مىكنيم . همچنين در طى بحث ، ادلهء برخى از محققان معاصر ، به ويژه جناب استاد محمد هادى معرفت در كتاب التمهيد فى علوم القرآن را مورد نقد و بررسى قرار مىدهيم « 4 » ، زيرا ايشان درست در برابر نظريهء آقاى خويى گام نهاده‌اند و آراء استاد خويش را نقد كرده‌اند . معناى جمع قرآن اين اصطلاح در بحث ما كاربرد بسيار دارد ، زيرا اين واژه در اخبار و روايات و تاريخ قرآن بسيار به كار رفته و معانى مختلفى هم از آن مقصود شده است . از آن جا كه نوع برداشت از اين اصطلاح در شكل گيرى نظريهء توقيفيت ترتيب سوره‌ها تأثير بس مهمى دارد و هر كس از اين لفظ در روايات جمع قرآن معنايى فهميده و به مقصودى حمل كرده ، ناگزيريم كه نخست به وجوه معانى آن اشاره كنيم : كلمه جمع به معناى گردآورى و افزودن چيزى بر چيز ديگر ( ضم الشى بتقريب بعضه ببعض ) ترجمه شده است . « 5 » به همين معنا است اين آيهء شريفه :

--> ( 1 ) زرقانى ، محمد عبد العظيم مناهل العرفان ، ج 1 / 357 . بيروت : دار الكتب العلمية ، چاپ اول . ( 2 ) راميار ، محمود ، تاريخ قرآن ، تهران ، امير كبير ، چاپ دوم / 295 . ( 3 ) خويى ، ابو القاسم ، البيان / 239 - 259 ، بيروت ، دار الزهراء ، چاپ پنجم ، 1405 ق . ( 4 ) معرفت ، محمد هادى ، التمهيد فى علوم القرآن ، ج 1 / 285 ، قم ، انتشارات اسلامى ، وابسته به جامعه مدرسين حوزهء علميه قم . ( 5 ) مفردات راغب .